Doğuşdan sonra ananın sağlamlığı: 6. həftə müayinəsi və EPDS

Zahılıq (postpartum) dövrü doğuşdan sonrakı 6 həftədir və əslində "4. trimestr" kimi də tanınır. Körpəyə göstərilən bütün diqqətin arasında ananın sağlamlığı çox vaxt unudulur — halbuki bu dövr fiziki və emosional baxımdan ən həssas dövrlərdən biridir.

6. həftə müayinəsi: ACOG artıq birdəfəlik 6. həftə müayinəsi əvəzinə "ilk 3 həftədə erkən müayinə + 12. həftədə hərtərəfli müayinə" tövsiyə edir. Bu müayinələrdə qiymətləndirilənlər: qan təzyiqi (preeklampsiyanın izlənməsi), qanaxmanın miqdarı, tikişlərin sağalması (varsa), döş müayinəsi, psixoloji vəziyyət (EPDS), kontrasepsiya planı, cinsi həyata qayıdış, sidik saxlaya bilməmək, xarici cinsiyyət orqanlarında ağrı.

Edinburq doğuşdan sonrakı depressiya şkalası (EPDS): 10 sualdan ibarət təsdiqlənmiş şkala. 13 və yuxarı bal doğuşdan sonrakı depressiya (PPD) üçün yüksək risk deməkdir. PPD doğan anaların %15-20-sində rast gəlinir və doğuşdan sonrakı kədərdən (baby blues, %70-80) fərqlidir — bu kədər 2 həftə ərzində keçir, PPD 2 həftədən uzun çəkir və gündəlik həyatı pozur.

PPD əlamətləri: daim kədərli və ya dəyərsiz hiss etmək, körpəyə qarşı həddindən artıq narahatlıq və ya əksinə, laqeydlik, yuxu problemləri (körpə yatsa da yata bilməmək), iştahsızlıq, özünə və ya körpəyə zərər vermək düşüncələri (təcili xəbərdarlıq əlaməti), qərar verməkdə çətinlik, günahkarlıq hissi. Bu əlamətlər analığın "normal yorğunluğu" deyil, həqiqi tibbi vəziyyətdir. Ağlından özünə və ya körpənə zərər vermək düşüncələri keçirsə, gözləmədən ölkəndəki təcili yardım nömrəsinə (Azərbaycanda 103) zəng et və ya ən yaxın təcili yardım şöbəsinə get.

PPD-nin müalicəsi təsirlidir: yüngül və orta hallarda terapiya (KDT, şəxsiyyətlərarası terapiya) kifayət edə bilər. Orta və ağır hallarda həkiminin seçəcəyi, əmizdirmə ilə uyğun dərman müalicələri təhlükəsiz və təsirli ola bilər. Bəzi ölkələrdə doğuşdan sonrakı depressiya üçün xüsusi, daha tez təsir edən yeni dərmanlar da təsdiqlənib (ABŞ-da 2023); hansının sənə uyğun olduğunu həkiminlə müzakirə edə bilərsən. Müalicəyə gec başlamaq həm anaya, həm də ana-körpə bağına zərər verir.

Çanaq dibinin reabilitasiyası: doğuşdan sonra qadınların təxminən %20-30-u bir müddət sidik saxlaya bilməmə yaşaya bilir; çoxunda zamanla və düzgün məşqlərlə düzəlir. Qeysəriyyə qoruyucu DEYİL (hamiləliyin özü çanaq dibini yükləyir). Müntəzəm və düzgün texnika ilə edilən Kegel (çanaq dibi əzələləri) məşqləri birinci pillə müalicədir; düzgün əzələləri işlətdiyinə əmin olmaq və çətin hallar üçün çanaq dibi üzrə fizioterapevtə müraciət etmək faydalıdır. Belə mütəxəssislərin sayı artır, bəzi səhiyyə müəssisələrində də var.

Zahılıq qanaxması (loxiya): ilk 3-4 gün tünd qırmızı (lochia rubra), 4-10. günlər qəhvəyi-çəhrayı (serosa), 10-30. günlər açıq sarı-ağ (alba). Bir saatda pedi dolduran qanaxma və ya gavalı boyda və ya daha iri laxta təcili haldır: gözləmədən ölkəndəki təcili yardım nömrəsinə (Azərbaycanda 103) zəng et və ya təcili yardım şöbəsinə get. Pis iy, qızdırma və ya qanaxmanın yenidən artması halında da elə həmin gün həkiminə müraciət et.

Qidalanma və fəallıq: əmizdirmə gündə təxminən 500 kalori əlavə enerji tələb edir; kifayət qədər maye qəbul etmək çox vacibdir. İlk 6 həftə 5 kq-dan ağır yük qaldırma; yüngül gəzintiyə 1-2. həftədən etibarən başlaya bilərsən. Qarın məşqləri (plank, sit-up) ən tez 6 həftədən sonra və diastasis recti (qarın əzələlərinin aralanması) yoxlanıldıqdan sonra başlanır. Məşqə nə vaxt və necə qayıdacağını həkiminlə danış.

Cinsi həyata qayıdış: tibbi baxımdan adətən 6 həftədən sonra mümkündür; sənin üçün uyğun olub-olmadığını müayinədə həkimindən soruş. Özünü hazır hiss etmək 3-12 ay çəkə bilər, bu normaldır. Əmizdirmə dövründə estrogenin aşağı olması ilə bağlı vaginal quruluq geniş yayılıb — su əsaslı lubrikant kömək edir. Əlaqədə ağrı və ya qanaxma olarsa, həkiminlə məsləhətləş. Həyat yoldaşınla açıq danışmaq və təzyiq yaratmamaq zamanla rahatlıq gətirir.

Əziz ana, sən də qayğıya ehtiyaclısan. "Super ana" təzyiqi zəhərli mifdir — kömək istəmək güclülükdür. Həyat yoldaşın, ailən, dostların; onları tapa bilmədikdə dəstək xətti, mütəxəssislə seans. Özünə baxmaq eqoizm deyil, körpənə ən yaxşı şəkildə ana ola bilməyin təməlidir.