Təhlükəsiz yuxu: körpənin qəfil ölümü riskini azaltmağın yolları

Körpənin qəfil ölümü sindromu (SIDS) sağlam görünən körpənin yuxuda izah olunmayan şəkildə həyatını itirməsidir. Ən çox ilk 6 ayda rast gəlinir. Səbəbi tam bilinmir, amma yuxu mühiti ilə bağlı bir neçə sadə tədbirin riski xeyli azaltdığı məlumdur. Bu bələdçi Amerika Pediatriya Akademiyasının (AAP) və Böyük Britaniyanın milli səhiyyə xidməti NHS-in tövsiyələrini bir yerə toplayır. Məqsəd səni qorxutmaq deyil; hər yuxuda eyni təhlükəsiz vərdişləri qurmağına kömək etməkdir.

1. Hər yuxuda arxası üstə:

• Həm gecə yuxusu, həm də gündüz mürgüsü arxası üstə olmalıdır.
• Yan üstə uzatmaq da üzü üstə uzatmaq qədər risklidir; bu, "orta yol" deyil.
• Arxası üstə yatmağa öyrəşmiş körpəni hətta bir dəfə üzü üstə uzatmaq riski ciddi şəkildə artırır. Ona görə də körpəyə baxan hər kəs (nənə, dayə) eyni qaydanı bilməlidir.
• Üzü üstə yuxu və yumşaq yataq körpənin qəfil ölümü ilə əlaqələndirilir.

"Qussa, boğulmaz?" Ən çox eşidilən narahatlıq budur. AAP və NIH-in cavabı aydındır: sağlam körpələr arxası üstə uzananda qusuntu ilə boğulmur, çünki tənəffüs yollarının quruluşu və qusma refleksi onları qoruyur. Reflüksü olan körpələr üçün də tövsiyə eynidir. Yatağın baş tərəfini qaldırmaq və ya körpəni nə iləsə dəstəkləmək reflüksə kömək etmir və təhlükəsiz deyil.

2. Bərk, düz və boş yataq:

• Beşik döşəyi bərk və düz olmalıdır; körpənin çəkisi ilə çökməməlidir.
• Üzərində yalnız döşəyə tam oturan mələfə olmalıdır.
• Yastıq, yorğan, ədyal, yumşaq oyuncaq və kənar qoruyucu (bamper) olmamalıdır. Bunlar boğulma və sıxışma riskini artırır.
• Maili yuxu məhsulları və ağırlıqlı yuxu kisələri və ya ədyallar təhlükəsiz deyil.
• Hamak kimi ortası çökən səthlər də tövsiyə olunmur; körpənin başı önə düşə, tənəffüs yolu darala bilər. Səth masa qədər düz olmalıdır.

3. Eyni otaq, ayrı yataq:

• AAP və NHS körpənin ən azı ilk 6 ay valideynləri ilə eyni otaqda, amma öz beşiyində yatmasını tövsiyə edir. AAP-yə görə bu, riski 50%-ədək azalda bilər.
• Qayda belədir: "eyni otaq, ayrı yataq"; körpə üçün ən təhlükəsiz yer onun öz yatağıdır.
• Beşiyi yatağının lap yanına qoya bilərsən; gecə əmizdirmək də asanlaşır.

Eyni yataqda yatmaq niyə risklidir? Böyüklərin yatağı yumşaqdır, orada yastıq və yorğan olur, körpə sıxışa və ya üstü örtülə bilər. AAP eyni yataqda yatmağı tövsiyə etmir. AAP və NHS-ə görə bu hallarda risk daha yüksəkdir:

• Körpə 4 aylıqdan kiçikdirsə
• Körpə 37-ci həftədən əvvəl doğulubsa
• Doğuş çəkisi 2,5 kq-dan azdırsa
• Sən və ya həyat yoldaşın siqaret çəkirsinizsə
• Spirtli içki qəbul etmisinizsə
• Yuxu gətirən dərman və ya maddə qəbul etmisinizsə
• Çox yorğunsansa

Ən təhlükəlisi kreslo və divandır. Körpəni qucağında saxlayarkən divanda yuxuya getmək riskin ən yüksək olduğu hallardan biridir. Gecə qidalandırarkən yuxunun gəldiyini hiss etsən, körpəni beşiyinə qoy.

4. Həddindən artıq isinmənin qarşısını al:

• NHS otaq temperaturu üçün 16-20 °C aralığını tövsiyə edir.
• Körpəyə sənin geyindiyindən ən çox bir qat artıq geyindir.
• Evdə yatanda papaq və ya şapka geyindirmə; baş və üz açıq qalmalıdır.
• Beşiyi soba, radiator və qızdırıcıların yanına qoyma.
• Boynunun arxası və ya sinəsi tərləyibsə, körpə həddindən artıq isinib; bir qat azalt.

5. Qundaqla bağlı diqqət:

• Ayaqların bərk sarındığı ənənəvi qundaq bud oynağının çıxığına səbəb ola bilər.
• AAP bildirir ki, qundaq edilirsə, körpə çevrilməyə cəhd etməyə başladığı anda (adətən 2-ci ay civarında) dayandırılmalıdır. Qundaqlı körpə üzü üstə çevrilsə, özünü xilas edə bilməz.
• Qundaq körpənin qəfil ölümü riskini azaltmır (NIH).
• NHS isə qundaq əvəzinə körpə yuxu kisəsini tövsiyə edir. Yuxu kisəsi həm ayaqlara hərəkət sahəsi saxlayır, həm də boş ədyal riskini aradan qaldırır.

6. Digər qoruyucu addımlar:

• Ana südü: AAP ilk 6 ay yalnız ana südü ilə qidalandırmanı və əlavə qidalarla birlikdə davam etdirməyi qoruyucu sayır.
• Tüstüsüz mühit: hamiləlikdə və doğuşdan sonra siqaret, elektron siqaret və passiv siqaret riski artırır. Evdə və avtomobildə heç kim siqaret çəkməməlidir.
• Peyvəndlər: peyvənd təqviminə əməl etmək də AAP-nin qoruyucu tövsiyələri sırasındadır.
• Əmzik: AAP və NHS deyir ki, yuxu zamanı əmzik vermək riski azalda bilər. Əmizdirirsənsə, AAP əmizdirmə yaxşı yerinə oturana qədər gözləməyi tövsiyə edir. Bəzi səhiyyə qurumları isə infeksiya və südün azalması riskinə görə əmzikdən mümkün qədər qaçınmağı tövsiyə edir. Bu barədə öz körpən üçün həkiminlə danışmaq ən doğrusudur. Əmziyi heç vaxt körpənin boynundan iplə asma və ya paltarına bağlama.

Avtomobil oturacağı, uşaq arabası və portativ yelləncək: səfər zamanı avtomobil oturacağında yatmaq normaldır. Amma çatanda körpəni çıxarıb düz səthə uzatmalısan. Uşaq arabasında, yelləncəkdə, portativ yelləncəkdə və ya kenquruda yuxuya gedərsə də eyni qayda keçərlidir. Kenqurudan istifadə edərkən körpənin üzü görünməli, çənəsi sinəsindən aralı, kürəyi isə dəstəklənmiş olmalıdır.

Qarnı üstə oyun vaxtı (tummy time): körpə oyaq ikən və sən yanında olanda onu qarnı üstə uzatmaq çox dəyərlidir. Boyun və çiyin əzələlərini gücləndirir, başın arxasının yastılaşmasının qarşısını alır. AAP tövsiyə edir ki, körpə 7 həftəlik olana qədər gündə cəmi ən azı 15-30 dəqiqəyə çatasan; qısa müddətlərlə başlaya bilərsən. Yuxuda deyil, oyaq ikən.

Körpə özü çevrilməyə başlayanda: onu həmişə arxası üstə uzat. Körpə hər iki tərəfə özü çevrilə bilirsə, yuxuda seçdiyi vəziyyətdə qala bilər. Bütün gecə qalxıb onu çevirməyin lazım deyil. Amma beşik yenə də boş qalmalıdır.

Əziz ana, bu qədər qaydanı oxumaq gözünü qorxuda bilər, amma xülasəsi qısadır: arxası üstə, boş beşik, eyni otaq, amma ayrı yataq, tüstüsüz və sərin otaq. Körpənə baxan hər kəslə bu dörd qaydanı bölüş. Körpənin yuxusu, nəfəsi və ya rəngi ilə bağlı nəsə səni narahat edirsə, çəkinmədən ölkəndəki təcili yardım nömrəsinə (Azərbaycanda 103) zəng et və ya həkiminə müraciət et.