Qəzəb tutmaları (1-3 yaş): sakit qalmağın və yanında olmağın yolu

Marketdə yerə uzanıb ağlayan, ayaqlarını yerə döyən uşağına baxarkən bir az əvvəl qucağında gülən o şirin uşağı tanıya bilmədiyin anlar olur. Qəzəb tutmaları bir çox valideyni həm yorur, həm də utandırır. Halbuki bu tutmalar çox vaxt sənin səhv bir şey etdiyinin deyil, uşağının böyüdüyünün əlamətidir. Bu bələdçi NHS və Amerika Pediatriya Akademiyasının (AAP) tövsiyələrinə əsaslanır.

Niyə olur? NHS-ə görə kiçik uşaqlar özlərini ifadə etmək istəyir, amma bunu hələ çətinliklə edirlər. Hiss etdikləri məyusluq qəzəb tutması kimi çölə daşır. NHS deyir ki, yorğunluq, aclıq, qısqanclıq və ya vaxta, diqqətə və sevgiyə ehtiyac duymaq da tutmanı tətikləyə bilər.

Normal inkişaf dövrü: NHS-ə görə qəzəb tutmaları adətən 18 ay civarında başlayır və kiçik uşaqlarda çox geniş yayılıb. AAP qeyd edir ki, tutmalar ən çox 1-3 yaş arasında görünür və 3 yaşından sonra adətən azalır. NHS də deyir ki, 4 yaşına çatanda xeyli seyrək olur. Bəzi uşaqlar xasiyyətlərinə görə başqalarından daha tez-tez tutma keçirir; bu da normaldır.

Qarşısını almaq üçün nə edə bilərsən? AAP və NHS-in tövsiyələri:

• Tətikləyiciləri tanı: tutmalar ac olanda artırsa, yanında qəlyanaltı gəzdir, yorğun olanda artırsa, yuxu və gündüz yuxusu rejimini önə çək.
• Kiçik seçimlər təklif et: "Geyinmək istəyirsən?" əvəzinə "Qırmızı, yoxsa göy?" kimi "hə-yox" olmayan seçimlər uşağına nəzarət hissi verir.
• Diqqətini yayındır: pəncərədən görünən bir şey, başqa oyuncaq və ya mahnı işə yaraya bilər.
• Yaxşı davrandığı anları tut və nəyi bəyəndiyini açıq deyərək təriflə.
• Market alış-verişlərini qısa saxla və uşağını prosesə qoş.
• Ardıcıl ol; AAP deyir ki, ardıcıllıq tutmaların şiddətini və tezliyini azaldır.

Tutma anında sakit qal: NHS xatırladır ki, əsəbiləşmək və ya uşağa qışqıraraq cavab vermək tutmanı bitirməyəcək. Dərin nəfəs al. Təhlükəli olmayan tutma davranışlarına məhəl qoymamaq AAP-yə görə tutmanın öz-özünə sönməsinə kömək edə bilər. Bəzi valideynlər, xüsusən uşaq əsəbi olmaqdan çox kədərli olanda, onu möhkəm qucaqlamağın kömək etdiyini görür.

Sərhədində qal, mükafat vermə: NHS "yox" demisənsə, fikrini dəyişməməyi tövsiyə edir. Tutmanı dayandırmaq üçün konfet və ya oyuncaq kimi rüşvət vermək uşağa qəzəb tutmasının işə yaradığını öyrədir. AAP isə deyir ki, bəzən özünü toparlamaq üçün bir az güzəştə getmək də normaldır. Vacib olan ümumi xəttin ardıcıl olmasıdır.

Əvvəlcə təhlükəsizlik: AAP vurğulayır ki, vurmaq, təpikləmək, dişləmək və ya əşya atmaq kimi davranışlara göz yummaq olmaz. Uşağın küçəyə doğru qaçmaq kimi təhlükəli bir şey edirsə, dərhal müdaxilə et. NHS də deyir ki, vurmaq, dişləmək və təpikləmək kiçik uşaqlarda geniş yayılıb, amma eyni şəkildə cavab verilməməlidir. Bunun əvəzinə uşağına hisslərini başqa yollarla göstərməyi öyrətməyə çalış; NHS qeyd edir ki, qaçıb qışqıra biləcəyi park kimi geniş sahə işə yaraya bilər.

Fiziki cəza olmaz: AAP valideynlərə açıq şəkildə tövsiyə edir ki, uşağa şapalaq vurmasınlar, onu döyməsinlər, sillə vurmasınlar, onu hədələməsinlər, alçaltmasınlar və utandırmasınlar. AAP-yə görə fiziki cəza uşaqlarda aqressiyanı artırır və valideyn-uşaq münasibətinə zərər verə bilər. Müsbət davranışı möhkəmləndirmək, sərhəd qoymaq və davranışı başqa istiqamətə yönəltmək daha təsirli yollardır.

Tutmadan sonra bağ qur: AAP tutma keçdikdən sonra uşağına böyük şəfqətlə qayıtmağı tövsiyə edir. Qucaqla, sakit səslə danış. Bu, uşağına ən çətin anında belə sevildiyini hiss etdirir. Sən də bəzən tükənmiş hiss edə bilərsən; AAP ehtiyac duyanda dəstək alıb özünə fasilə verməyi də tövsiyə edir.

Nəfəs tutma epizodları: AAP-yə görə bəzi uşaqlar qəzəb, qorxu və ya qəfil yıxılma anında bir-iki uzun ağlamadan sonra nəfəsini tutur, dodaqları göyərir və qısa müddət huşunu itirə bilər. Bu, refleksdir və sağlam uşaqların təxminən 5 faizində rast gəlinir. Adətən 6 ay ilə 2 yaş arasında başlayır və 6 yaşına qədər keçir. Huşunu itirəndə bədəni qısa müddət daş kimi bərkiyə, bir neçə səyrimə də ola bilər. Nəfəs adətən 1 dəqiqədən az müddətdə öz-özünə bərpa olunur. Belə anda uşağını yerə uzat, ağzında yemək varsa çıxar, sakit qal. Onu dik saxlama, silkələmə və ağzına heç nə salma. Süni tənəffüsə də ehtiyac yoxdur. AAP epizoddan sonra qısaca qucaqlayıb gündəlik rejimə qayıtmağı və istəklərinə boyun əyməməyi tövsiyə edir.

Nə vaxt dəstək, nə vaxt təcili yardım? Uşağının davranışları səni ciddi narahat edirsə, ailə həkiminə və ya pediatra müraciət et. Nəfəs tutma epizodunda AAP-nin tövsiyələri:

• Nəfəs 1 dəqiqədən çox bərpa olunmasa və ya həyati təhlükə olduğunu düşünsən, dərhal ölkəndəki təcili yardım nömrəsinə (Azərbaycanda 103) zəng et.
• Epizod bitdikdən sonra nəfəs almaqda çətinlik çəkirsə, dərhal təcili yardım şöbəsinə get.
• İlk nəfəs tutma epizodudursa, körpən 6 aydan kiçikdirsə, saatla ölçüləndə 2 dəqiqədən çox huşsuz qalıbsa və ya çox xəstə görünürsə, gözləmədən elə həmin gün həkimə müraciət et.
• Epizodlar açıq bir tətikləyici olmadan gəlirsə, epizod zamanı səyrimələr olursa, həftədə bir dəfədən çox epizod olursa və ya əvvəllər heç həkimə göstərilməyibsə, növbə alıb həkiminlə məsləhətləş.

AAP qeyd edir ki, tez-tez olan epizodlar bəzən dəmir çatışmazlığı anemiyası ilə əlaqəli ola bilər; uşağın seçici yeyirsə, xüsusən ət yemirsə, bunu həkiminə de.

Əziz ana, qəzəb tutmaları keçici dövrdür. Uşağın hisslərini sənə güvəndiyi üçün ən sıx halında göstərir. Sakit qala bildiyin hər an ona hissləri ilə bacarmağı öyrədirsən. Özünə də eyni şəfqəti göstər.