Allergen qidaları tanıtmaq: yer fındığı və yumurta üçün doğru vaxt

Əlavə qidaya başlayarkən bir çox ana eyni sualı verir: yer fındığı və ya yumurta vermək riskli deyil ki, bir az da gözləyim? Bu gün tövsiyələr dəyişib. Bu bələdçi ABŞ Milli Allergiya və İnfeksion Xəstəliklər İnstitutunun (NIAID), Amerika Pediatriya Akademiyasının (AAP) və Böyük Britaniyanın Milli Səhiyyə Xidmətinin (NHS) tövsiyələrinə əsaslanır.

Niyə təxirə salmamaq lazımdır? AAP-yə görə yeni tədqiqatlar allergen qidaları gecikdirməyin heç bir faydası olmadığını göstərdi. 2015-ci ildə aparılan böyük tədqiqatda yer fındığının erkən tanıdılıb müntəzəm verilməsi yüksək riskli körpələrdə yer fındığı allergiyasının qarşısını aldı və izləmə tədqiqatı bu qorumanın davamlı olduğunu göstərdi. NHS də qeyd edir ki, yer fındığını və toyuq yumurtasını 6-12 aylıqdan sonraya təxirə salmaq bu qidalara allergiya riskini artıra bilər.

Nə vaxt başlanır? NHS və AAP təxminən ilk 6 ay yalnız ana südü və ya süd qarışığı tövsiyə edir. NHS-ə görə yumurta, yer fındığı, inək südü, buğda, küncüt, balıq kimi allergiya yarada bilən qidalar da təxminən 6-cı aydan etibarən digər qidalar kimi qidalanmaya əlavə oluna bilər. NIAID yer fındığından əvvəl başqa bərk qidaların verilməsini, beləliklə körpənin bərk qidaya hazır olduğunun görülməsini tövsiyə edir. Əmin deyilsənsə, başlamazdan əvvəl pediatrınla məsləhətləş.

Körpənin risk vəziyyəti vacibdir: NIAID-in 2017-ci il təlimatı körpələri üç qrupa ayırır:

• Ağır ekzeması, yumurta allergiyası və ya hər ikisi olan körpə: Yer fındığı 4-6-cı aylar qədər erkən tanıdıla bilər, amma NIAID bundan əvvəl allergiya testinin aparılmasını ciddi şəkildə nəzərdən keçirməyi tövsiyə edir. Buna görə əvvəlcə həkiminlə məsləhətləş.
• Yüngül və ya orta ekzeması olan körpə: Yer fındığı təxminən 6-cı ayda, evdə tanıdıla bilər.
• Ekzeması və ya qida allergiyası olmayan körpə: Yer fındığı olan uyğun qidalar digər bərk qidalarla birlikdə sərbəst verilə bilər.

NHS də deyir ki, körpəndə diaqnoz qoyulmuş qida allergiyası və ya ekzema varsa, yaxud ailədə qida allergiyası, ekzema, astma və ya saman qızdırması (allergik rinit) olubsa, əvvəlcə ailə həkiminə müraciət et.

Necə tanıdılır? NHS allergen qidaları bir-bir tanıtmağı tövsiyə edir, beləliklə reaksiya olsa, hansı qidadan olduğunu anlaya bilərsən. AAP də hər yeni qidadan sonra başqa yeni qidaya keçmədən ən azı bir gün gözləməyi tövsiyə edir. Kiçik dadmalarla başla, reaksiya yoxdursa, miqdarı yavaş-yavaş artır.

• Yer fındığı: AAP az miqdarda yer fındığı pastasını durulaşdırıb körpə yeməyinə, meyvə püresinə və ya yoqurta qatmağı, yaxud ana südündə və ya süd qarışığında həll edib qaşıqla verməyi tövsiyə edir. NHS deyir ki, yer fındığı pastası tək verilməməli, çörək kimi bir qidaya sürtülməlidir.
• Yumurta: AAP yaxşı bişmiş yumurta tövsiyə edir. NHS Böyük Britaniyaya xas təminat damğası olmayan yumurtaların ağı və sarısı bərkiyənə qədər bişirilməsini deyir, yəni yumurtanı həmişə yaxşıca bişir.

Səni narahat edən bir şey olsa, pediatrınla məsləhətləş.

Tanıtdıqdan sonra davam et: NHS-ə görə körpən allergen qidanı problemsiz yedikdən sonra bu qida allergiya riskini minimuma endirmək üçün onun adi qidalanmasının bir hissəsi olmalıdır. AAP də bu qidaların körpənin qidalanmasında müntəzəm yer almasını tövsiyə edir.

Bütöv yer fındığı heç vaxt: AAP vurğulayır ki, bütöv yer fındığı və qoz-fındıq körpələr və kiçik uşaqlar üçün boğulma təhlükəsidir. Bütöv halda tənəffüs yolunu tıxaya bilər, ağciyərə düşsə ağır kimyəvi pnevmoniyaya səbəb ola bilər. NHS və NIAID 5 yaşından kiçik uşaqlara bütöv qoz-fındıq verilməməsini tövsiyə edir. AAP də uşaq yaxşıca çeynəyə biləcəyi yaşa, adətən ən azı 4 yaşına çatana qədər bütöv yer fındığından çəkinməyi deyir. Ən təhlükəsizi 5 yaşı gözləməkdir. NHS-ə görə qoz-fındıq əzilmiş və ya toz halına salınmış şəkildə yeməyə qatıla bilər.

Allergik reaksiya əlamətləri: NHS-ə görə reaksiyalar adətən yeni qidadan sonrakı bir neçə dəqiqə ərzində başlayır, amma əlamətlərin çıxması 2 saata qədər çəkə bilər. İnək südü allergiyası kimi bəzi allergiyalarda bu müddət 3 günə qədər uzana bilər. Bunlara diqqət et:

• Dodaqlarda və ya üzdə şişkinlik
• Qırmızı, qaşınan, yaşaran gözlər
• Qırmızı, qaşınan səpki və ya ekzemanın pisləşməsi
• Xırıltı və öskürək
• Qusma, qarın ağrısı, ishal və ya qəbizlik
• Asqırma, burun axıntısı və ya burun tutulması

NHS qeyd edir ki, allergik reaksiyaların çoxu yüngül olur. Amma NIAID-ə görə dodaq şişkinliyi, qusma və bədənə yayılan övrə daha ağır reaksiyanın əlaməti ola bilər. Aşağıdakı təcili əlamətlərə də bax. AAP yeni qidadan sonra ishal, səpki və ya qusma olarsa, həmin qidanı kəsib pediatra müraciət etməyi tövsiyə edir.

Nə vaxt həkimə, nə vaxt təcili yardıma? Bu hallarda pediatra və ya ailə həkiminə müraciət et:

• Körpəndə ağır və ya davamlı ekzema, yaxud yumurta allergiyası varsa, yer fındığını tanıtmazdan əvvəl
• Ailədə qida allergiyası, ekzema, astma və ya saman qızdırması olubsa
• Yeni qidadan sonra ağız ətrafında bir neçə qabarcıq, səpki, qusma və ya ishal olubsa və aşağıdakı təcili əlamətlərdən heç biri yoxdursa
• Bir qidanı tamamilə kəsməyi düşünürsənsə: NHS xatırladır ki, süd kimi əsas qidanı təkbaşına çıxarmaq uşağın qida ehtiyacının ödənilməməsinə səbəb ola bilər.

Anafilaksiya sürətlə başlayan ağır reaksiyadır və təcili müalicə tələb edir. NIAID və NHS-in sadaladığı bu əlamətlərdən biri varsa, dərhal ölkəndəki təcili yardım nömrəsinə (Azərbaycanda 103) zəng et:

• Nəfəs almaqda çətinlik, xırıltı və ya təkrarlanan öskürək
• Dodaqda, dildə, boğazda və ya üzdə qəfil şişkinlik
• Udqunmaqda çətinlik və ya səsin batması
• Bədənə yayılan övrə
• Dəridə solğunluq və ya göyərmə
• Körpənin qəfildən halsızlaşması, boşalması və ya həmişəki kimi reaksiya verməməsi

Həkimin adrenalin avtoinyektoru yazıbsa, NHS əvvəlcə onu istifadə etməyi, sonra təcili yardım çağırmağı deyir.

Hamiləlik və əmizdirmə dövründə: NHS-ə görə sənin özünün allergiyan yoxdursa, hamiləlikdə və ya əmizdirərkən yer fındığı da daxil olmaqla allergiya yarada bilən qidalardan çəkinməyinə ehtiyac yoxdur.

Əziz ana, ilk yer fındığı pastası qaşığını uzadarkən ürəyinin döyüntüsünün sürətlənməsi çox təbiidir. Sakit bir gündə, körpəni izləyə biləcəyin bir saatda başla. Kiçik və müntəzəm addımlar ona rəngarəng və təhlükəsiz süfrə açır.