Çəki və məhsuldarlıq: tərəzidən çox sağlamlığa fokuslan

Körpə planlaşdırarkən çəki mövzusu açılanda bir çox qadın özünü mühakimə olunmuş hiss edə bilər. Bu yazı səni mühakimə etmək üçün deyil, məlumatla gücləndirmək üçün buradadır. Bədən çəkisi məhsuldarlığa təsir edən bir çox amildən yalnız biridir və hər bədəndə sağlam addımlar atmaq mümkündür. Klinik təlimatların nə dediyinə birlikdə baxaq.

Çəki niyə vacibdir? Böyük Britaniyanın Milli Səhiyyə Xidməti (NHS) bədən çəkisini məhsuldarlığa təsir edə bilən amillər sırasına daxil edir. Bunun ən vacib səbəbi ovulyasiyadır: NHS-ə görə qadınlarda həm artıq çəki, həm də ciddi arıqlıq ovulyasiyaya təsir edə bilər. Bədən kütlə indeksi (BKİ) başlanğıc nöqtəsidir, amma tək başına sağlamlığını təyin etmir. Həkimin müntəzəm aybaşı olub-olmadığına, ümumi sağlamlığına və yaşına birlikdə baxır.

Aşağı çəkidə nə baş verir? Amerika Reproduktiv Tibb Cəmiyyəti (ASRM) qeyd edir ki, BKİ-nin 18,5 və ya daha aşağı olması tez-tez qeyri-müntəzəm aybaşılara səbəb olur və ovulyasiyanı tamamilə dayandıra bilər. Böyük Britaniyanın 2026-cı ildə yenilənən NICE məhsuldarlıq təlimatı deyir ki, BKİ-si 18,5-dən aşağı olan və aybaşıları qeyri-müntəzəm olan və ya heç olmayan qadınlarda çəki almaq hamilə qalma şansını çox güman ki, artıracaq. Arıq olmaq sənin seçimin olmaya bilər, buna görə bunu həkiminlə və lazım olsa diyetoloqla danışmaq ən doğrusudur.

Yüksək çəkidə nə baş verir? NICE-a görə BKİ-si 30 və ya daha yuxarı olan qadınlarda hamilə qalmaq daha uzun çəkə bilər. Ovulyasiya müntəzəm deyilsə, çəki atmaq hamilə qalma şansını çox güman ki, artırır. ASRM isə xatırladır ki, aşağı və ya yüksək çəkili bir çox insan hamilə qalmaqda heç çətinlik çəkmir. Çətinlik yaşananda ən çox rast gəlinən səbəb ovulyasiya problemləridir. Amma ASRM-ə görə ovulyasiyası müntəzəm olsa da, BKİ-si piylənmə həddində olanlarda hamiləlik göstəriciləri daha aşağı ola bilər, yəni tək amil ovulyasiya deyil. Buna görə ümumi sağlamlıq yoxlaması da vacibdir. Arıqlamağa başlamazdan əvvəl həkiminlə danış.

PCOS-da kiçik dəyişikliklər böyük fərq yarada bilər: ABŞ Səhiyyə Nazirliyinin Qadın Sağlamlığı İdarəsinə (OWH) görə polikistoz yumurtalıq sindromu (PCOS) qadınlarda sonsuzluğun ən çox rast gəlinən, amma müalicə oluna bilən səbəblərindən biridir. OWH qeyd edir ki, PCOS-da çəki atmaq qan şəkərini aşağı salmağa, orqanizmin insulindən istifadə qaydasını yaxşılaşdırmağa və hormonların normal səviyyəyə gəlməsinə kömək edə bilər. Eyni mənbəyə görə bədən çəkisinin 10 faizi qədər itki belə aybaşıları daha müntəzəm edib hamiləlik şansını artıra bilər. Məsələn, 80 kq olan biri üçün bu, təxminən 8 kq deməkdir. Sağlam qidalanma və müntəzəm hərəkət PCOS əlamətlərini yüngülləşdirməyə də kömək edir. Sənə uyğun planı həkiminlə birlikdə müəyyən et.

Kişi partnyor da bu yolun bir hissəsidir: Çəki yalnız qadına aid deyil. NHS BKİ-nin 30 və ya daha yuxarı olmasını qadın və ya kişi ayırmadan məhsuldarlığı azaldan amillər sırasına daxil edir. NICE də deyir ki, BKİ-si 30 və daha yuxarı olan kişilərdə məhsuldarlığın azalma riski artır. ASRM-ə görə artıq çəkili kişilərdə aşağı sperma sayı və spermanın azalmış hərəkətliliyi daha tez-tez rast gəlinə bilər. Kişi məhsuldarlığının digər tərəflərini kişi partnyorun məhsuldarlığı haqqındakı yazımızda tapa bilərsən.

Şok pəhriz deyil, davamlı addımlar: NICE qeyd edir ki, məşq və qidalanma tövsiyələrini birləşdirən qrup proqramları yalnız çəki atmaq məsləhətindən daha çox hamiləliklə nəticələnir. Yəni hədəf sürətli bir rəqəm deyil, ömür boyu davam etdirə biləcəyin vərdişlərdir. Özünü ac qoymaq əvəzinə bunları düşünə bilərsən:

• Həkiminlə və ya diyetoloqla sənə uyğun plan qurmaq
• Partnyorunla birlikdə gəzinti, üzgüçülük və ya rəqs kimi sevdiyin hərəkətləri gündəlik rejimə əlavə etmək
• Boşqabını tərəvəz, paxlalılar və tam taxıllarla zənginləşdirmək (təfərrüatlar məhsuldarlığı artıran qidalanma haqqındakı yazımızda)
• Yuxuya və stresin idarə olunmasına da yer ayırmaq

Dərmanları və müalicələri həkiminə de: NICE hamilə qalmağa çalışan insanlardan qəbul etdikləri dərmanların soruşulmasını və GLP-1 aqonistləri kimi çəki atma dərmanları da daxil olmaqla mümkün təsirlərin danışılmasını tövsiyə edir. Çəki atma iynəsi vurursansa və ya başlamağı düşünürsənsə, hamiləlik planını mütləq həkiminlə bölüş. ASRM də qeyd edir ki, BKİ-si 40-dan yuxarı olanlarda ən təsirli çəki atma üsulu bariatrik (piylənmə) cərrahiyyədir. Bu qərarlar fərdidir və həkiminlə birlikdə verilməlidir.

Nə vaxt həkimə müraciət etməli?

• Aybaşıların qeyri-müntəzəmdirsə və ya heç gəlmirsə
• Bir ildir cəhd etməyinə baxmayaraq hamiləlik olmayıbsa (35 yaş və yuxarısansa, ACOG və ASRM 6 aydan sonra müraciət etməyi tövsiyə edir; NHS də 36 yaş və yuxarısansa və ya məlum məhsuldarlıq problemin varsa, daha tez müraciət etməyi tövsiyə edir)
• Çəki dəyişikliyi, yemək rejimi və ya bədən qavrayışınla bağlı çətinlik çəkirsənsə
• Çəki atma dərmanı və ya cərrahiyyə düşünürsənsə, hamiləlikdən əvvəl vaxtı danışmaq üçün

Əziz gələcək ana, bədənin bir rəqəmdən qat-qat artıqdır. Sənə yaxşı təsir edən kiçik dəyişikliklər həm məhsuldarlığını, həm də gələcək hamiləliyini dəstəkləyir. Özünə səbirlə və sevgiylə yanaş, bu yolda tək deyilsən.