PCOS (polikistik yumurtalıq sindromu): əlamətlər və müalicə bələdçisi

PCOS doğurqanlıq yaşında olan qadınların təxminən %8-13-ündə rast gəlinən ən geniş yayılmış endokrin pozğunluqdur. İnsulin rezistentliyi, hiperandrogenizm (yüksək kişi hormonu) və anovulyasiya (ovulyasiyanın pozulması) üçlüyünü əhatə edir. Erkən diaqnoz və həyat tərzi dəyişiklikləri uzunmüddətli sağlamlıq risklərini xeyli azaldır.

Rotterdam diaqnostik meyarları (3-dən ən azı 2-si — digər səbəblər istisna edildikdən sonra):

1. Oliqo və ya anovulyasiya (35 gündən uzun aybaşı aralığı və ya ildə 8-dən az aybaşı)
2. Hiperandrogenizm (klinik: hirsutizm, sızanaq, alopesiya VƏ YA biokimyəvi: yüksək sərbəst testosteron, DHEA-S)
3. Polikistik yumurtalıq morfologiyası (2023 Beynəlxalq PCOS təlimatına görə ən azı bir yumurtalıqda ≥20 follikul və ya yumurtalığın həcmi ≥10 ml; böyüklərdə bu meyarın yerinə AMH testindən də istifadə oluna bilər)

Klinik əlamətlər:

• Aybaşı nizamsızlığı (ən çox — %70-80)
• Hirsutizm (üzdə, çənədə, sinədə, kürəkdə tüklənmə — %70)
• Sızanaq (xüsusilə çənə xətti boyunca — %30)
• Saç tökülməsi (alın xəttinin geri çəkilməsi — %20)
• Çəki artımı, qarın nahiyəsində piylənmə (%50)
• Acanthosis nigricans (boyunda, qoltuqaltında tündləşmə — insulin rezistentliyi əlaməti)
• Hamilə qalmaqda çətinlik (anovulyator sonsuzluq)

Müşayiət edən sağlamlıq riskləri:

• 2-ci tip diabet (3-7 dəfə artmış risk, 30 yaşdan əvvəl)
• Metabolik sindrom
• Endometrium xərçəngi (ovulyasiyanın olmaması səbəbindən estrogenin üstünlük təşkil etməsi — %3-4)
• Yuxu apnoesi
• Qaraciyərin piylənməsi
• Narahatlıq və depressiya (2-3 dəfə artmış)
• Ürək-damar xəstəlikləri (uzunmüddətli)

Həyat tərzi (1. pillə müalicə, hətta %5-10 çəki itkisi belə təsirlidir):

• Aşağı qlikemik indeksli pəhriz, rafinə edilmiş karbohidratları azalt
• Aralıq dənizi pəhrizinin faydası sübut olunub
• Həftədə 150 dəq orta intensivlikli məşq + 2-3 dəfə güc məşqi
• Yuxu gigiyenası (7-9 saat)
• Stresin idarəsi

Pəhriz və məşq planını həkiminlə və ya diyetoloqla birlikdə qur.

Tibbi müalicə (simptoma görə): həkimin insulin rezistentliyini tarazlaşdıran müalicələr, aybaşını nizamlayan hormonal dəstək, hirsutizm üçün antiandrogen təsirli tibbi seçimlər və lazer epilyasiya, sızanaq üçün dəri qulluğuna uyğun reseptlər, sonsuzluq halında isə ovulyasiyanı stimullaşdıran üsullar və ya EKO (IVF) kimi reproduktiv müalicələr təklif edə bilər. Hər pillədə müalicə sənin vəziyyətinə görə fərdiləşdirilir.

Yeniliklər: inozitol əlavəsinin (xüsusilə mio- və D-xiro-inozitol birlikdə) insulin həssaslığına və ovulyasiyaya müsbət təsir göstərə biləcəyinə dair sübutlar var. GLP-1 aqonisti dərman qrupu PCOS və piylənmənin birgə olduğu hallarda araşdırılır (təlimatdankənar istifadə). Əlavəyə və ya dərmana başlamazdan əvvəl mütləq həkiminlə məsləhətləş; uyğun olub-olmadığını və dozanı həkimin müəyyən edir.

PCOS xroniki vəziyyətdir — "sağalma" əvəzinə "idarə" ifadəsi işlədilməlidir. Erkən diaqnoz + həyat tərzi + fərdi tibbi müalicə ilə uzunmüddətli sağlamlıq risklərinin böyük əksəriyyətinin qarşısını almaq olar. Endokrinoloq və ginekoloqun birgə izləməsi ən idealıdır.