Aybaşı sancısı: təbii və tibbi həll yolları

Aybaşı sancısı (dismenoreya) qadınların 80%-ədək hissəsində olur, 10%-də gündəlik fəaliyyətə mane olacaq qədər şiddətlidir. Birincili dismenoreya (struktur problem yoxdur, prostaglandinlərin artması ilə bağlıdır) ilə ikincili dismenoreyanı (endometrioz, mioma, adenomioz səbəbli) ayırmaq vacibdir. Bu bələdçi birincili dismenoreyaya fokuslanır.

Mexanizm: aybaşıdan əvvəl və aybaşı zamanı prostaglandinlər (xüsusilə PGF2α) artır, uşaqlığın yığılmasına və damarların daralmasına səbəb olur. Bu yığılmalar sancı və ağrı yaradır. Bəzi qadınlarda prostaglandin sintezi daha yüksəkdir — onlar daha şiddətli ağrı yaşayır.

İsti tətbiqi (sübut olunmuş ən effektiv təbii üsul):

• İsti su qızdırıcısını qarının aşağı hissəsinə 15-20 dəqiqə qoy
• İsti duş və ya vanna
• Qızdırıcı yastıqlar (apteklərdə tapılır)
• Termal plastırlar (yapışqanlı, 8 saat təsir)

Meta-analiz: müntəzəm istifadədə standart ağrıkəsiciyə bənzər effektivlik göstərdiyi bildirilir.

İdman və hərəkət: həftədə 3 dəfə 30 dəq aerob idman (gəzinti, üzgüçülük, velosiped) — endorfin ifraz olunur, prostaglandin azalır. Yoqa (xüsusilə "uşaq pozası", "pişik-inək", "arxası üstə burulma") uşaqlıq əzələlərini boşaldır. Aybaşı zamanı aşağı intensivlikli hərəkət tövsiyə olunur.

Qidalanma:

• Omeqa-3 (həftədə 2-3 dəfə yağlı balıq) — iltihab əleyhinə
• Maqnezium (yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər, badam, tünd şokolad) — əzələləri boşaldır
• B1 vitamini — meta-analiz müsbətdir
• D vitamini çatışmazlığın varsa, həkiminlə düzəlt
• Kofeini, spirtli içkini, duzu, rafinə şəkəri azalt

Hər hansı əlavəyə başlamazdan əvvəl həkiminlə məsləhətləş; dozanı həkimin müəyyən edir.

Bitki mənşəli vasitələr (sübut orta səviyyədədir):

• Zəncəfil — bəzi tədqiqatlarda standart ağrıkəsiciyə yaxın təsir bildirilib
• Darçın
• Çobanyastığı çayı
• Razyana

Təbii olmaları təhlükəsiz olduqları anlamına gəlmir; həkiminlə məsləhətləşmədən istifadə etmə.
Diqqət: hamiləlik ehtimalı varsa, həkimlə məsləhətləşmədən başlama.

Akupunktura və TENS: akupunktura randomizə edilmiş tədqiqatlarda effektiv olub (Cochrane icmalı, orta səviyyəli sübut). TENS (transkutan elektrik sinir stimulyasiyası) cihazı yüksək tezlik rejimində tətbiq edildikdə plasebodan üstün tapılıb; aşağı tezlik üçün sübut kifayət deyil.

Tibbi müalicə (1-ci mərhələ): həkiminin tövsiyə edə biləcəyi iltihab əleyhinə ağrıkəsicilər ağrı başlamazdan əvvəl başlananda daha effektiv ola bilər; nə vaxt, necə və hansı dozada qəbul edəcəyini həkimin deyəcək. Bu müalicələr uyğun deyilsə, alternativ ağrıkəsicilər və ya uşaqlığın yığılmasını sakitləşdirən müalicələr həkiminin qiymətləndirməsi ilə planlaşdırılır.

Hormonal basdırma (ağrıkəsici kifayət etmirsə):

• Kombinə edilmiş oral kontraseptiv — fasiləsiz istifadə aybaşını və sancını basdırır
• Hormonal uşaqlıqdaxili vasitə (spiral) — yerli təsiri güclüdür
• Progestin tabletləri — endometrioz şübhəsi varsa

Bu üsullarda hamiləlikdən qorunma əlavə fayda kimi gəlir; əsas məqsəd aybaşını basdırmaqdır. Sənin üçün uyğun seçimi ginekoloqun müəyyən edir.

Nə vaxt həkimə: 25 yaşdan sonra başlayan şiddətli sancı (ikincili dismenoreya şübhəsi), ağrıkəsici kifayət etmir, qanaxmanın miqdarı artıb, cinsi əlaqə zamanı ağrı da var, sonsuzluq, ağrı aybaşıdan kənarda da olur. Endometriozun yoxlanılması çox vacibdir.