İnkişaf mərhələləri: körpənin ilk ili ay-ay

Körpən hər ay bir az daha fərqlidir: əvvəl üzünə baxır, sonra başını saxlayır, bir gün görürsən ki, nəyəsə tutunub ayağa qalxıb. Bu dəyişikliklərin hər biri bir inkişaf mərhələsidir. Bu bələdçi ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzlərinin (CDC) və Amerika Pediatriya Akademiyasının (AAP) tövsiyələrinə əsaslanır. Məqsəd körpəni imtahana çəkmək deyil; onu izləyərkən nəyə baxacağını bilməyindir.

Siyahılar necə oxunur? CDC-nin yenilənmiş siyahıları uşaqların çoxunun, yəni ən azı 75 faizinin həmin yaşa qədər etdiyi bacarıqları sadalayır. Buna görə bir bacarıq siyahıdadırsa, körpələrin çoxu onu həmin aya qədər edir deməkdir. Bir bəndi hələ etməməsi tək başına diaqnoz deyil, amma həkimlə danışmaq üçün yaxşı səbəbdir. CDC həmçinin xatırladır ki, bu siyahılar həkimin apardığı standart inkişaf skrininqini əvəz etmir.

2-ci ayın sonunda körpələrin çoxu:

• Danışanda və ya qucağa alınanda sakitləşir.
• Üzünə baxır, yanına gələndə səni gördüyünə sevinir.
• Sən hərəkət etdikcə gözləri ilə səni izləyir.
• Sən danışanda və ya gülümsəyəndə gülümsəyir.
• Ağlamadan başqa səslər çıxarır, yüksək səslərə reaksiya verir.
• Qarnı üstə uzananda başını qaldırır.
• Hər iki qolunu və hər iki ayağını tərpədir, əllərini qısa müddət açır.

4-cü ayın sonunda körpələrin çoxu:

• "Oooo", "aahh" kimi ağu səsləri çıxarır, sən danışanda səslə cavab verir.
• Səsin gəldiyi tərəfə başını çevirir.
• Sən qucağında saxlayanda başını dayaqsız dik tutur.
• Əlinə verilən oyuncağı tutur, oyuncaqlara qolunu yelləyir, əllərini ağzına aparır.
• Qarnı üstə uzananda dirsəklərinə və qollarına dayanaraq qalxır.
• Acanda döşü və ya butulkanı görəndə ağzını açır.

6-cı ayın sonunda körpələrin çoxu:

• Tanış adamları tanıyır, güzgüdə özünə baxmağı xoşlayır.
• Səninlə növbə ilə səs çıxarır, ciyildəyir, dilini çıxarıb üfürərək "pırt" səsi çıxarır.
• İstədiyi oyuncağa uzanır, əşyaları ağzına apararaq kəşf edir.
• Daha çox yemək istəməyəndə dodaqlarını yumur.
• Qarnı üstədən arxası üstə çevrilir.
• Oturanda əllərinə dayanaraq özünü saxlayır.

9-cu ayın sonunda körpələrin çoxu:

• Yad adamlardan çəkinir, sənə daha çox yapışa bilər.
• Xoşbəxt, kədərli, əsəbi və təəccüblü kimi müxtəlif üz ifadələri göstərir.
• Adı çəkiləndə baxır; sən otaqdan çıxanda reaksiya verir.
• "Mamama", "bababa" kimi hecalar çıxarır, qucağa alınmaq üçün qollarını qaldırır.
• Yerə saldığı qaşığı və ya oyuncağı gözü ilə axtarır, iki əşyanı bir-birinə vurur.
• Özbaşına oturma vəziyyətinə keçir və dayaqsız oturur; bir əşyanı bir əlindən o birinə ötürür.

12-ci ayın sonunda körpələrin çoxu:

• Əl çalma kimi oyunları səninlə oynayır, "bay-bay" deyib əl yelləyir.
• Sənə "ana", "ata" və ya xüsusi bir adla müraciət edir.
• "Yox" deyəndə qısa bir an dayanır.
• Kubu stəkana qoyur, yorğanın altında gizlətdiyin oyuncağı axtarır.
• Nəyəsə tutunaraq ayağa qalxır, mebelə tutunaraq yeriyir.
• Kiçik əşyaları baş barmağı və şəhadət barmağı ilə götürür.

Vaxtından əvvəl doğulubsa, düzəldilmiş yaş: AAP vaxtından əvvəl doğulan körpələrdə inkişafı düzəldilmiş yaşa görə qiymətləndirməyi tövsiyə edir. Hesablama sadədir: körpənin doğulduğundan bəri keçən həftələrin sayından onun neçə həftə tez doğulduğunu çıxırsan. Məsələn, 32-ci həftədə doğulan körpə 8 həftə tez gəlib; 4 aylıq olanda düzəldilmiş yaşı 2 aydır. Ondan 4 aylıq deyil, 2 aylıq körpənin bacarıqlarını gözləmək düzgün olar. AAP-yə görə ilk 2 il ərzində düzəldilmiş yaşdan istifadə etmək sənə daha real təsəvvür verir. CDC-nin yoxlama siyahıları da körpənin vaxtından əvvəl doğulub-doğulmadığını soruşur; həkiminlə danışanda bunu mütləq qeyd et.

Geriləmə həmişə vacibdir: Körpən əvvəl etdiyi bir şeyi etməyi dayandırıbsa, məsələn, artıq sənə gülümsəmirsə və ya çıxardığı səslər yox olubsa, bunu növbəti müayinəni gözləmədən həkiminə de. CDC qazanılmış bacarığın itirilməsini erkən hərəkətə keçmək üçün açıq səbəb sayır.

Nə vaxt həkimə müraciət etməli? CDC-nin mesajı aydındır: "Gözləmə." Bu hallarda ailə həkiminlə və ya pediatrla danış:

• Körpən yaşına uyğun mərhələlərdən bir və ya bir neçəsinə çatmayıbsa
• Əvvəl qazandığı bir bacarığı itiribsə
• İnkişafı ilə bağlı səni narahat edən başqa bir şey varsa

Həkimdən inkişaf skrininqi aparmasını, lazım olsa səni mütəxəssisə yönləndirməsini istəyə bilərsən. Erkən aşkarlanan gecikmələrdə dəstək də erkən başlayır.

Müşahidələrini qeyd et: CDC ailələrə inkişafı müntəzəm izləməyi tövsiyə edir. Hər ay körpənin yeni etdiklərini qısaca qeyd etmək müayinələrdə həkiminlə danışmağı asanlaşdırır. Unutma, bu siyahılar sadəcə yol xəritəsidir; hər körpə öz sürəti ilə irəliləyir.

Əziz ana, körpəni ən yaxşı sən tanıyırsan. Onunla hər gün danışmağın, onu qucaqlamağın və onunla oynamağın onsuz da inkişafının ən güclü dəstəyidir. Ürəyin bir şeydən rahat olmasa, gözləmədən soruş; soruşmaq heç vaxt artıq deyil.