12-36 ayda danışıq və dil inkişafı: mərhələlər və dəstək yolları

Körpənin ilk sözü ürəyində ayrıca yer tutur. Sonra hər gün yeni söz, ardınca ilk cümlələr gəlir. Bu prosesdə ən çox verilən sual budur: mənim uşağım vaxtında danışırmı? Bu bələdçi ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzlərinin (CDC) və Amerika Pediatriya Akademiyasının (AAP) məlumatlarına əsaslanır.

Mərhələlər nəyi göstərir? CDC-yə görə inkişaf mərhələləri uşaqların çoxunun, yəni 75 faizinin və ya daha çoxunun müəyyən yaşa qədər edə bildiyi şeylərdir. AAP də xatırladır ki, uşaqlar fərqli sürətlə inkişaf edir, mərhələlər isə sadəcə bələdçidir. Buna görə mənbələr arasında kiçik fərqlər görə bilərsən: AAP 2 yaşında uşaqların çoxunun təxminən 50-100 söz dediyini qeyd edir, CDC isə uşaqların ən azı 75 faizinin çatdığı həddi əsas götürdüyü üçün təxminən 50 sözü 30-cu aya qoyur. Körpəni başqa uşaqlarla deyil, bu mərhələlərlə müqayisə et.

18 ayda (CDC):

• "Ana" və "ata"dan başqa üç və ya daha çox söz deməyə çalışır.
• Jestsiz verilən birmərhələli göstərişlərə əməl edir. Məsələn, "Onu mənə ver" deyəndə oyuncağı uzadır.

2 yaşında (AAP):

• "Ata getdi", "gəlincik mənimdir", "hamısı bitdi" kimi bir neçə ikisözlü ifadə qurur.
• Bəlkə "Mən su istəyirəm" kimi bir neçə üçsözlü cümlə də qurur.
• Təxminən 50-100 söz deyə bilər.
• Bədən hissələrinin və tez-tez istifadə olunan əşyaların çoxunu göstərir.
• "Stəkanını stolun üstünə qoy" kimi birmərhələli göstərişə jestsiz əməl edir.
• Dedikləri başqaları tərəfindən təxminən yarıbayarı başa düşülür.

30 ayda (CDC):

• Təxminən 50 söz deyir.
• "İt qaç" kimi biri hərəkət bildirən iki və ya daha çox sözü birləşdirir.
• Kitabda göstərib "Bu nədir?" deyə soruşanda əşyaların adını deyir.
• "Mən", "mənə", "biz" kimi sözlər işlədir.

3 yaşında (CDC):

• Ən azı iki qarşılıqlı replika ilə səninlə söhbət edir.
• "Kim", "nə", "harada", "niyə" sualları verir.
• Şəkildə və ya kitabda nə olduğunu, məsələn, "qaçır", "yeyir" deyə danışır.
• Soruşulanda adını deyir.
• Çox vaxt başqalarının başa düşə biləcəyi qədər aydın danışır.

İki dilli böyümək gecikməyə səbəb olmur: Evdə ana dilinlə yanaşı başqa bir dil də danışılırsa, arxayın ol. AAP-yə görə birdən çox dil eşitmək ünsiyyət inkişafında gecikməyə və ya danışıq pozuntusuna səbəb olmur və uşağın başını qarışdırmır. Mərhələlər neçə dil eşitməsindən asılı olmayaraq eynidir. İki dilli uşağın sözlərini sayanda iki dili birlikdə say: ümumi söz sayı tək dil öyrənən yaşıdınınkı ilə təxminən eyni olmalıdır. Dilləri bir cümlədə qarışdırmaq normaldır, AAP-yə görə uşaqlar adətən 3 yaş civarında dillərini ayıra bilir. AAP valideynlərin uşaqla ən rahat olduqları dildə danışmasını tövsiyə edir.

Dili necə dəstəkləyə bilərsən? CDC və AAP-nin tövsiyələri:

• Bol-bol danış, oyna və birlikdə kitab oxu.
• Onun dediyinin üstünə əlavə et: "Hav" desə, "Bəli, bu itdir. İt hav-hav edir" de.
• Mümkünsə üzünü ona çevirib göz səviyyəsinə enərək danış.
• "Bu nədir?", "Şəkildə nə baş verir?", "Sonra nə olacaq?" kimi suallar ver.
• Sadə mahnılar və şeirlər öyrət.
• CDC 2 yaşından kiçiklərə video zəngdən başqa ekran tövsiyə etmir. 30 ayda və 3 yaşda ekranı bir böyük yanında olanda baxılan uşaq verilişi ilə gündə ən çoxu 1 saatla məhdudlaşdırmağı, 3 yaşda isə uşağın otağına ekran qoymamağı tövsiyə edir.

Eşitməni unutma: AAP-yə görə dil gecikməsi bəzən eşitmə itkisinin, başqa sahələrdəki inkişaf gecikməsinin və ya autizm spektri pozuntusunun əlaməti ola bilər. Buna görə həkim eşitmə testi istəyə və loqopedə yönləndirə bilər. Məsələn, avtomobil siqnalını və ya pişik miyoltusunu eşidirmiş kimi görünüb, adını çağıranda reaksiya verməməsi həkimlə bölüşməli olduğun bir əlamətdir.

Nə vaxt həkimə? CDC "Gözləmə" deyir. Bu hallarda pediatra və ya ailə həkiminə müraciət et və inkişaf skrininqi istə:

• Uşağın bu mərhələlərdən bir və ya bir neçəsinə çatmayıbsa, məsələn, 18 ayda "ana" və "ata"dan başqa ən azı üç söz deməyə çalışmırsa
• Əvvəl etdiyi bir bacarığı itiribsə, danışmağı dayandırıbsa
• Sənin otaqda olduğunu hiss etmirmiş kimidirsə və ya bəzi səslərə reaksiya vermirsə
• Tək oynamağa üstünlük verib başqalarını eşitməzliyə vurursa
• Əlifbanı və ya reklam mahnılarını deyə bildiyi halda istədiyi bir şeyi sözlərlə istəyə bilmirsə
• İçində başqa bir narahatlıq varsa

AAP-yə görə həkim "narahat olma, çatacaq" desə də ürəyin rahat deyilsə, ikinci rəy almaq və ya loqopedə müraciət etmək düzgündür. AAP vurğulayır ki, gecikmə olsa belə erkən dəstək böyük fərq yarada bilər.

Əziz ana, uşağınla etdiyin hər söhbət, oxuduğun hər nağıl, oxuduğun hər layla onun dil xəzinəsinə əlavə olunan bir sözdür. Onu ən yaxşı sən tanıyırsan. İçində bir sual varsa, soruşmaqdan çəkinmə, səsinin dəyərini də heç vaxt unutma.