Kişi məhsuldarlığı: sperma analizi və yaxşılaşdırma yolları

Sonsuzluq hallarının 30-40%-ində kişi faktoru da olur, 20%-i isə yalnız kişi ilə bağlıdır. Spermanın qiymətləndirilməsi sonsuzluq müayinəsinin ilk addımıdır — ucuz və asandır, nəticəsi isə vacib istiqamət verir. Bu bələdçi kişinin hamiləlikdən əvvəlki hazırlığını əhatə edir.

Spermoqramma (sperma analizi) niyə lazımdır: məhsuldarlığın qiymətləndirilməsində ilk testdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) 2010/2021 istinad dəyərləri:

• Həcm: ≥1,4 ml
• Konsentrasiya: ≥16 milyon/ml
• Ümumi sperma: ≥39 milyon
• Hərəkətlilik (motillik): ≥30% proqressiv (irəli hərəkət edən)
• Morfologiya (forma): ≥4% normal (Kruger meyarı)
• pH: ≥7,2
• Leykositlər: <1 milyon/ml

Testdən əvvəl hazırlıq: 2-7 gün cinsi pəhriz (daha az və ya daha çox nəticəni təhrif edir), testdən 3-5 gün əvvəl qızdırma və ya güclü stres olmamalıdır, isti vanna/saunanı 1 həftə əvvəl dayandır, spirtli içkini 3-7 gün əvvəl kəs. Nəticə anormal çıxarsa, 2-3 ay fasilə ilə təkrarla — spermanın yetişmə dövrü 72-90 gündür.

Anormal nəticə növləri:

• Oliqospermiya: aşağı konsentrasiya
• Astenospermiya: aşağı hərəkətlilik
• Teratospermiya: pozulmuş morfologiya
• Azoospermiya: sperma ümumiyyətlə yoxdur (obstruktiv/qeyri-obstruktiv)
• OAT sindromu: üçünün birləşməsi — ən geniş yayılmış anormal mənzərə

Sperma keyfiyyətini artıran sübuta əsaslanan yanaşmalar (ən azı 3 ay müntəzəm tətbiq etmək lazımdır):

• Həyat tərzi: siqareti burax (siqaret DNT fraqmentasiyasını artırır), spirtli içkidən uzaq dur, narkotik maddə istifadə etmə, kifayət qədər yuxu 7-9 saat
• Çəki: hədəf BKİ 19-25, həm piylənmə, həm də həddindən artıq arıqlıq zərərlidir
• İdman: orta intensivlikdə müntəzəm — həddindən artıq dözümlülük idmanı (marafon, triatlon) sperma sayını azalda bilər
• İstiyə məruz qalma: isti vannanı, saunanı, cakuzini, noutbuku qucaqda saxlamağı azalt — xayaların temperaturu önəmlidir

Qidalanma:

• Aralıq dənizi pəhrizi — randomizə edilmiş tədqiqatlarda sperma göstəriciləri yaxşılaşıb
• Antioksidantla zəngin: çiyələk, tünd yarpaqlı tərəvəzlər, şokolad, qoz
• Sink (istridyə, balqabaq tumu) — testosteronu dəstəkləyir
• Selen (Braziliya qozu, balıq) — spermanın hərəkətliliyi
• Folik turşu + B12 — DNT bütövlüyü
• Likopen (pomidor) — iltihab əleyhinə

Əlavələr (sübut orta-yaxşı səviyyədədir):

• Co-Q10: randomizə edilmiş tədqiqatlarda hərəkətliliyin və sayın yaxşılaşdığı göstərilib
• L-karnitin + L-asetil-karnitin: hərəkətliliyə təsirinə dair güclü sübut
• C vitamini + E vitamini + selen birləşməsi: oksidativ stresi azaldır
• Sink: çatışmazlıq olduqda
• D vitamini: çatışmazlıq varsa, düzəlt
• Omeqa-3: membran sağlamlığı

Bu əlavələrə başlamazdan əvvəl mütləq həkimlə məsləhətləşmək lazımdır; dozanı və müddəti həkim müəyyən edir. Xüsusilə yüksək dozada sink uzun müddət qəbul edildikdə mis çatışmazlığına səbəb ola bilər.

Tibbi səbəblər qiymətləndirilməlidir:

• Varikosele (toxum ciyəsi damarlarının genişlənməsi) — kişilərin 15%-ində olur, bəzi hallarda müalicə ilə sperma göstəriciləri düzələ bilər
• Hormonal problem (FSH, LH, testosteron, prolaktin testi)
• Genetik (Y xromosomunun mikrodelesiyası, karyotip — ağır OAT və ya azoospermiyada)
• İnfeksiya (sperma əkilməsi)
• Tıxanma (eyakulyator axacaq)

Qaçınılmalı ətraf mühit amilləri: pestisidlər, ağır metallar (qurğuşun, civə), endokrin sistemi pozan kimyəvi maddələr (BPA, ftalatlar), qucaqda uzun müddət istifadə olunan noutbukun istisi, dar geyim, uzun müddət açıq qalan avtomobil oturacağı qızdırıcısı (xayaların temperaturunu qaldırır). Plastik qabları şüşə ilə əvəz et, mümkünsə orqanik məhsullara üstünlük ver.

IVF/IUI lazım olarsa: ağır kişi faktorunda həll yolu ICSI-dir (intrasitoplazmatik sperma inyeksiyası). TESE (xaya biopsiyası ilə sperma əldə etmə) ilə hətta azoospermiyada da bəzən sperma tapmaq mümkündür; amma uğur göstəriciləri insandan insana çox dəyişir, ona görə də seçimləri reproduktoloqla müzakirə etmək ən doğrusudur. Müasir reproduktiv tibb bir çox cütlük üçün yeni qapılar açıb.