Endometrioz: diaqnoz, ağrının idarəsi və məhsuldarlıq

Endometrioz normalda uşaqlığın içində olmalı olan endometrial toxumanın uşaqlıqdan kənarda (yumurtalıqlarda, fallopiya borularında, peritonda, nadir hallarda bağırsaqda və sidik kisəsində) yerləşməsidir. Doğuş yaşındakı qadınların 6-10%-də rast gəlinir. Diaqnoz qoyulana qədər orta hesabla 7-10 il gecikmə olur — bu problemdən xəbərdar olmaq çox önəmlidir.

Əsas əlamət: aybaşı ağrısı (dismenoreya) — şiddətli, getdikcə artan, ağrıkəsicilərə cavab verməyən, gündəlik həyatı pozan. Digər əlamətlər:

• Cinsi əlaqə zamanı dərin ağrı (disparuniya)
• Çanaq ağrısı (aybaşı dövründən kənarda da)
• Aybaşı vaxtı defekasiya və sidik ifrazı zamanı ağrı (diskeziya, dizuriya)
• Bağırsaq şikayətləri (qəbizlik-ishal dövrü, qıcıqlanmış bağırsaq sindromunu xatırladan)
• Həddindən artıq yorğunluq
• Sonsuzluq (halların 30-50%-də)

Diaqnozun gecikməsinin səbəbləri: aybaşı ağrısının "normal" sayılması, həkimlərin bunu "ağrının dəyişkənliyi" deyib keçməsi, görüntüləmədə həmişə görünməməsi və uzun illər dəqiq diaqnoz üçün əməliyyatın (laparoskopiya) gözlənilməsi. Müasir təlimatlar (ESHRE 2022) artıq diaqnoz üçün laparoskopiyanı məcburi saymır. Şiddətli və getdikcə artan dismenoreyan varsa, bunu "normal" sayıb barışma, həkimindən xüsusi olaraq endometriozu soruş.

Görüntüləmə:

• Transvaginal USM və çanaq MRT-si — ilk mərhələ görüntüləmə üsulları; endometriomanı və dərin endometriozu göstərə bilər, amma heç biri tək başına "qızıl standart" deyil
• Laparoskopiya + biopsiya — görüntüləmə nəticə vermədikdə və ya müalicə də planlaşdırıldıqda istifadə olunur

Qeyd: görüntüləmə mənfi olsa belə, əlamətlərə görə diaqnoz qoyula bilər (ESHRE 2022 təlimatı)

Ağrının idarəsi (1-ci mərhələ):

• İltihab əleyhinə ağrıkəsicilər — nə vaxt və necə qəbul edəcəyini həkimin deyəcək
• İsti (isti su qızdırıcısı, vanna) — effektivliyi sübut olunub
• Müntəzəm idman — endorfin ifrazı
• Çanaq fizioterapiyası — əzələ gərginliyi üçün
• Pəhriz (aşağı iltihablı: omeqa-3, antioksidantlar, az qırmızı ət)

Hormonal müalicə (1-ci mərhələ basdırıcı müalicə; hansının uyğun olduğuna həkimin qərar verir):

• Kombinə edilmiş oral kontraseptiv — fasiləsiz istifadə (aybaşının basdırılması)
• Progestin tabletləri —endometrial aktivliyi basdırır
• LARC: hormonal uşaqlıqdaxili vasitə (spiral) — yerli təsiri güclüdür
• GnRH aqonisti/antaqonisti — ağır hallarda (yan təsirləri menopauzaya bənzəyir, əlavə hormon dəstəyi (add-back) lazımdır)

Cərrahiyyə: eksiziya (kəsib çıxarma) ablyasiyadan üstündür; 1-ci mərhələ hormonal müalicə uğursuz olarsa və ya sonsuzluq da varsa düşünülür. Histerektomiya son çarədir və endometriozun "qəti müalicəsi" deyil; yumurtalıqlar saxlanılsa belə residiv mümkündür.

Sonsuzluq və hamiləlik: yüngül endometriozda süni mayalanma (IUI) və ya vaxtı planlaşdırılmış cinsi əlaqə ilə hamiləlik şansı var. Orta-ağır hallarda ən effektiv üsul IVF-dir. Endometrioz müalicəsinin hamiləlik şansına təsirini real şəkildə müzakirə etmək vacibdir — laparoskopiya məhsuldarlığı həmişə artırmır. Reproduktoloqa yönləndirilmək dəyərlidir.

Əziz qadın, "ağrın adi deyil" — endometrioz görünməyən, amma real xəstəlikdir. Səsini eşitdirmək sənin haqqındır. Bir neçə həkimin rəyini almaq, öz haqqını müdafiə etmək dəyərlidir. Xəstəlik idarə oluna bilər, ümidsiz deyil — düzgün komanda ilə həyat keyfiyyəti böyük ölçüdə geri qayıda bilər.