Endometriozis, normalde rahim içinde olması gereken endometriyal dokunun rahim dışında (overler, fallop tüpleri, peritoneum, nadiren bağırsak ve mesane) yer alması durumudur. Doğurganlık çağındaki kadınların %6-10'unda görülür. Tanıya kadar ortalama 7-10 yıl gecikme yaşanır — bu sorunun farkında olmak büyük önemde.
Ana belirti: Adet ağrısı (dismenore) — şiddetli, ilerleyici, ağrı kesicilere yanıtsız, günlük yaşamı bozan. Diğer belirtiler: • Cinsel ilişki sırasında derin ağrı (disparoni) • Pelvik ağrı (adet dönemi dışında da) • Adet dönemi tuvalet ağrısı (dyschezia, dysuria) • Bağırsak şikayetleri (kabızlık-ishal döngüsü, IBS taklidi) • Aşırı yorgunluk • İnfertilite (%30-50 vakada)
Tanıya gecikme nedenleri: Adet ağrısının "normal" sayılması, doktorların "ağrı değişkenliği" olarak geçiştirmesi, görüntülemede her zaman görünmemesi ve uzun yıllar kesin tanı için ameliyat (laparoskopi) beklenmesi. Güncel rehberler (ESHRE 2022) artık tanı için laparoskopiyi zorunlu görmüyor. Şiddetli ve ilerleyici dismenoreniz varsa bunu "kabul etme", spesifik olarak endometriozisi sorgulayın.
Görüntüleme: • Transvajinal ultrason ve pelvik MR — birinci basamak görüntüleme yöntemleri; endometriyoma ve derin endometriozisi gösterebilir, ancak hiçbiri tek başına "altın standart" değil • Laparoskopi + biyopsi — görüntüleme sonuç vermediğinde ya da tedavi de planlandığında kullanılıyor Not: Görüntüleme negatif olsa bile kliniğe göre tanı konabilir (ESHRE 2022 rehberi)
Ağrı yönetimi (1. basamak): • Doktorunuzun önereceği inflamasyon karşıtı ağrı kesiciler — adet öncesi başlanmalı • Sıcak (sıcak su torbası, banyo) — kanıtlı etkili • Düzenli egzersiz — endorfin salınımı • Pelvik fizyoterapi — kas gerginliği için • Diyet (düşük inflamasyon: omega-3, antioksidanlar, kırmızı et az)
Hormonal tedavi (1. basamak supresyon): • Kombine oral kontraseptif — sürekli kullanım (adet baskılama) • Progestin tabletleri (dienogest, noretisteron) — endometriyal aktiviteyi baskılar • LARC: hormonal RİA (Mirena) — yerel etki güçlü • GnRH agonist/antagonist — şiddetli vakada (yan etki menopoz benzeri, add-back terapi gerekir)
Cerrahi: Eksizyon (kesip çıkarma) ablasyondan üstündür, 1.basamak hormonal başarısızsa veya infertiliteye eşlikse. Histerektomi son çare — endometriyozis "kesin tedavi" değil; over korunsa bile nüks mümkün.
İnfertilite ve gebelik: Hafif endometriozis IUI veya zamanlı ilişki ile şans verebilir. Orta-ağır vakada IVF en etkili. Endometriozis tedavisinin "gebelik şansını" gerçekçi tartışması şart — laparoskopi her zaman fertiliteyi artırmaz. Üreme uzmanı yönlendirmesi değerli.
Sevgili kadın, "ağrın olağan değil" — endometriozis görünmez bir hastalık ama gerçek. Sesini duyurmak hakkındır. Birden fazla doktor görüşü almak, kendi savunucun olmak değerli. Hastalık yönetilebilir, ümitsiz değil — doğru ekiple yaşam kalitesi büyük ölçüde geri kazanılabilir.
